(Eerder verschenen in De Gelderlander in de rubriek Plagen & Tegenslagen)
In Boxmeer liggen, najaar 1830, militairen gelegerd van het garnizoen uit Grave. Ook zijn er extra marechaussees gestuurd. Niet alleen omdat de vrees bestaat voor een aanval van over de Maas, nu Limburg, na de val van Venlo, deel uitmaakt van het opstandige België. De militairen zijn er ook omdat Boxmeer wordt verdacht van sympathie met de Belgische Opstand. Ook al bleek een eerdere schotenwisseling in het dorp niets met politiek te maken, maar met een ordinaire houtroof.
Waar is dat wantrouwen van de Brabantse militaire staf en de gouverneur op gestoeld? Op het gedrag van de bewoner van het Boxmeerse kasteel: jonkheer Leopold Frans Jan Jacob Joseph van Sasse van Ysselt (1778-1844). Van Sasse van Ysselt is, behalve kasteelheer, een politicus van naam. Hij is lid van de Tweede Kamer én, niet onbelangrijk, van katholieken huize. In de afgelopen jaren heeft hij zich in het overwegend protestante Den Haag sterk gemaakt voor de katholieke zaak en voor Brabant.
Sinds de Tachtigjarige Oorlog voelt Brabant zich achtergesteld door de Hollandse machthebbers. Als in 1815 de katholieke, Belgische provincies bij het koninkrijk komen, voelen de Brabanders zich niet langer alleen. Het zelfbewustzijn groeit en Brabantse Kamerleden, met Van Sasse voorop, maken een vuist in Den Haag. Als in 1830 België zich afscheidt, staat Brabant weer alleen, zo voelt het.
De gouverneur van Brabant vermoedt dat het katholieke Kamerlid Van Sasse sympathiseert met de Belgische zaak. Hij laat de kasteelheer scherp in de gaten houden door de districtscommissaris van Boxmeer, Henri de Quay. Die kwijt zich uitstekend van zijn spionagetaak. Hij documenteert elke stap van Van Sasse in deze ‘revolutionaire’ dagen en rapporteert aan gouverneur Van den Bogaerde van Terbrugge. Die schrikt er niet voor terug om De Quay’s verslagen, die hij doorstuurt naar de minister van Justitie, aan te dikken. Sterk voorbeeld is zijn bericht aan de minister dat Van Sasse in het openbaar de krant de Noord-Brabander zou hebben voorgelezen. Die krant ageert fel tegen de protestantse overheersing. Dat niet Van Sasse, maar de drukker van de krant in de Bossche straten artikelen voorlas, verzwijgt de gouverneur. Hij vertelt de minister ook, zonder bewijs te leveren, dat Van Sasse op 18 november in Brussel bij de oprichtingsvergadering is geweest van een commissie die pleit voor aansluiting van Brabant bij België. Zelfs het feit dat bij het huwelijk van een van Van Sasse’s zonen adellijke lieden uit Limburg te gast zijn, wordt als verdacht beschouwd.
Ondanks jarenlange spionage, komt er uiteindelijk geen bewijs dat Van Sasse daadwerkelijk betrokken is bij een Brabantse opstand. De Boxmeerse kasteelheer zal ongetwijfeld sympathie voor de Belgen hebben gehad. Maar of hij die sympathie ook in daden heeft omgezet, daarover tasten historici in het duister. Van Sasse van Ysselt vernietigde zijn archief (bron: Jacob Jonker in Brabants Heem 2005). Wordt vervolgd.
Illustratie: het kasteel van Boxmeer op een prent van Jan de Beijer uit 1741.