Hoog op de alp komt de bezinning

TIM PARKS buiten BEREIK

Door GEURT FRANZEN

Als je zoon een vernietigende roman over je schrijft, kun je twee dingen doen: alles ontkennen of de benen nemen. Harold Cleaver kiest voor het laatste. In de roman Buiten bereik is Cleaver een beroemde Engelse tv-presentator. Berucht om zijn diepgaande interviews en befaamd om zijn ontroerende documentaires. Zijn zoon Alex rekent in een boek keihard met hem af: Cleaver wordt neergezet als een slechte vader, een ontrouwe echtgenoot en een alleen maar op effect beluste journalist.

Diep verontwaardigd, verongelijkt tot op het bot, neemt Cleaver het vliegtuig naar Noord-Italië en huurt op tweeduizend meter hoogte, in Zuid-Tirol, een vervallen berghut. Om er zijn wonden te likken, om er zijn zonden te overdenken, om in de immense stilte van het hooggebergte minutieus te analyseren wat er wanneer fout ging in zijn leven. Met twee mobiele telefoons op zak, maar zonder bereik van zendmasten. Vandaar: Buiten bereik. De schepper van deze pruilende hoofdpersoon is Tim Parks, een Britse, in Italië woonachtige schrijver. Parks schrijft non-fictie over het leven in Italië, maar van hem verscheen ook een vijftal romans, waaronder het beklemmende Bestemming, het verslag van de ineenstorting van een man wiens zoon zelfmoord heeft gepleegd. 

In de Rosenkranzhof, zoals de berghut heet, is Cleaver geheel op zichzelf aangewezen. Het is een woning met een geschiedenis want de vorige bewoner was een oud-nazi die zich in de eenzaamheid van de bergen uit het blikveld van de wereld wist. Cleaver huurt de hut van een merkwaardig boerengezin dat anderhalve kilometer verder woont en leeft van de productie van een afschuwelijk stinkende kaas. Langzaam blijken tussen de leden van dat gezin - de stuurse Frau Stolberg, haar altijd dronken zoon Jürgen en haar wat achterlijke kleindochter Seffa – en de inmiddels overleden familieleden mysterieuze lijnen te lopen die Cleavers interesse wekken. Van wie is dat monumentje aan de rand van een kloof waar klaarblijkelijk een jonge vrouw is verongelukt? Hoe is de oud-nazi eigenlijk aan zijn eind gekomen? Waarom is diens vroegere slaapkamer afgegrendeld?

Beetje bij beetje ontrafelt Cleaver het geheim van de rare familie Stolberg en parallel daaraan ontvouwt zich het magere staketsel waarop Cleavers eigen gezinsverband is gebouwd. Tim Parks heeft gekozen voor een geïntegreerde stijl waarin hij de wederwaardigheden van de hoofdpersoon en de scherpe herinneringen die hij heeft, volledig laat samenvallen. Dat leest niet vlot, maar het houdt je wel bij de les. Vlak voor zijn vlucht heeft Cleaver het boek van zijn zoon gelezen. Nu, in de berghut, overdenkt Cleaver elke beschuldigende passage opnieuw. En elke herinnering maakt hem bozer en bozer.

Afgezien van de stijl, is Buiten bereik een klassiek verhaal over een man van middelbare leeftijd die in een crisis belandt en zich van zijn vertrouwde omgeving losmaakt om tot bezinning te komen. Een onherbergzame alp in december vormt een dankbaar decor voor een inwendige zoektocht en biedt ook nog eens volop aanleiding voor ontbering. Het is bijna vanzelfsprekend dat Cleaver zijn enkel verstuikt, zonder voorraad komt te zitten en uiteindelijk dreigt te bevriezen in te vroeg gevallen sneeuw. De vreemde familie Stolberg moet een soort spiegeleffect oproepen ten opzichte van Cleavers eigen gezin. Maar dat komt nogal gekunsteld over. De minutieuze beschrijvingen van Cleavers handelingen – van elke stap die hij doet in het huisje geeft Parks ons de details – gaan vervelen en ook die continue vermenging van heden en herinnering doen een groot beroep op het uithoudingsvermogen van de lezer. Gelukkig kent het eind van de roman, mede door het loslaten van die stijl, de nodige vaart. Die versterkt de ontknoping: uiteraard leidt het isolement tot zelfverheffing en verheldering van het eigen wezen. Maar Buiten bereik blijft toch vooral een individueel verhaal waaraan door de constructie, de psychologie van de hoofdpersoon en diens wederwaardigheden geen algemene zeggingskracht kan worden ontleend.

Tim Parks, Buiten bereik, vertaald door C.M.L. Kisling, Arbeiderspers, 284 blz, € 19,95.

(23 maart 2006)

Hilarische busreis naar het Europarlement

tim parks europa

Door GEURT FRANZEN

De eenwording van Europa is een zaak van lange adem en dat geldt ook voor het lezen van de gelijknamige roman van Tim Parks. Europa is geen overdreven dik boek, daar ligt het niet aan. Het geduld van de lezer wordt echter op de proef gesteld door de compacte, ingedikte stijl van schrijven die de Britse schrijver hier heeft toegepast. Nauwelijks alinea’s, een onafzienbare keten van aaneengeregen bijzinnen en herhalingen, weinig handeling en veel monologue interieur van een in zichzelf gekeerde einzelgänger.

Gelukkig wordt die traag voortkabbelende woordenbrij afgesloten met enkele meesterlijke hoofdstukken, zodat de geduldige doorlezer wel degelijk wordt beloond. En ook van die hoofdstukken daarvoor moet gezegd: ze zijn vakkundig geschreven en rijk aan humor.

Tim Parks (1954, Manchester) schreef met Europa zijn achtste roman; in Nederland verschenen onder andere enkele literaire thrillers van zijn hand. Met Europa maakte hij internationaal goede sier nadat het boek in 1997 werd genomineerd voor de Booker Prize. Parks woont in Italië waar hij de kost verdient met schrijven en vertalen. In Italiaanse buren. Vreemdelingen in een eigenzinnig land, noteerde hij op geestige wijze zijn observaties van het dagelijkse leven in Italië.

Ook in Europa speelt zijn tweede vaderland een grote rol. Hoofdpersoon Jerry Marlowe is een Brit die aan een Italiaanse universiteit Engels doceert. De roman verhaalt hoe Jerry met zijn internationale collega’s van de universiteit per bus naar het Europese Parlement in Straatsburg reist om daar een petitie te overhandigen. De docenten, allen uit andere Europese landen afkomstig, vrezen hun baan te verliezen aan hun Italiaanse collega’s. Enkele tientallen studenten reizen mee. Om solidariteit te betuigen en – zo is de overtuiging van de organiserende docent Vikram Griffiths – omdat ze wel zin hebben in een ‘wip-trip’.

Marlowe gaat niet mee uit overtuiging. De enige reden dat hij direct ja zei toen Vikram hem vroeg mee te gaan, was het feit dat zijn ex-minnares, een Franse lerares, ook van de partij is. Terwijl de rest van de passagiers zich druk maakt over wie bij wie in het Straatsburgse hotel onder de dekens zal kruipen, zit Jerry zijn affaire met de Francaise te overdenken en laat zijn gedachten de vrije loop. Over de liefde, over zijn ex-vrouw, over zijn dochter, over Griekse goden en over Europa.

De pelgrimstocht naar Straatsburg is een hilarische. Het gevarieerde gezelschap in de touringcar lijkt wel wat op een middeleeuws narrenschip. Een ‘normaal’mens zit er niet bij, als we Jerry, die zijn medereizigers aandachtig observeert, mogen geloven.

Waar het Parks uiteindelijk om gaat, lijkt zich te concentreren op twee zaken. Europa, dat verheven  eenheidsideaal, lijkt een eeuwige utopie als we zijn personages mogen zien als afgezanten van de verschillende naties. Bestaat de Europeaan? Ben je bedonderd, zegt Parks. Niet voor niets laat hij de drijvende kracht achter de petitie en de busreis naar het hart van Europa een ex-nationalistische Welshman van Indiase afkomst zijn, die uiteindelijk jammerlijk door de mand valt.

Een zelfde ontluistering valt de hoofdpersoon Jerry ten deel. Zijn grote ideaal is niet Europa, maar de liefde. Gebutst en gebroken laat hij zich in een waas van liefdesverdriet meeslepen naar een kil, bureaucratisch parlementsgebouw, om daar te ervaren dat het geloof in Ware Liefde net zo betrekkelijk is als dat in Eén Europa, en de zoektocht naar die ideale liefde net zo plat als een betoging voor meer loon.

Parks schreef een zwartgallige, cynische roman. Een bewijs van vakmanschap, een roman die wat doorzettingsvermogen vraagt, maar treffend verbeeldt wat de moderne mens drijft en bezielt: veel ik en weinig wij.

Tim Parks, Europa, De Arbeiderspers, 265 blz. 

(, 20 januari 2000)

Tim Parks

 Geen bereik

Fragment 

Tim Parks

Europa

Tim Parks