Gevangen in het web van moeder

Hanne Ørstavik Waarheid

Door GEURT FRANZEN

Johanne krijgt haar slaapkamerdeur niet open. Als ze niet om twintig voor elf op het vliegveld staat, vertrekt haar geliefde zonder haar. Maar de deur klemt, ze kan er niet uit. Er is niemand thuis en om hulp roepen door het raam van de flat heeft geen zin.

Zo verstrijken de minuten, de uren, de rest van de dag. En als steeds zekerder wordt dat ze het vliegtuig niet zal halen, dat ze haar vriend zes weken niet zal zien, berust ze in haar lot. De afgelopen weken passeren in gedachten de revue:  hoe ze Ivar heeft ontmoet, hoe verliefd ze op de jongen is geworden, hoe haar moeder, met wie ze samen in deze flat woont, op hun relatie heeft gereageerd.

Een dag uit het leven van Johanne, een dag waarop de benauwing van haar bewegingsvrijheid ook haar denken lijkt te beperken, vormt het verhaal van Waarheid, een roman uit Noorwegen. De schrijfster, Hanne Ørstavik (1969), wordt in eigen land als een belofte voor de toekomst gezien en ontving daar al verschillende prijzen. Eerder verscheen in Nederland haar roman Liefde. Ook al een roman met de verhouding moeder en kind als thema.

Ørstavik wordt door haar Nederlandse uitgever geïntroduceerd door Annelies Verbeke, de Vlaamse schrijfster die zo succesvol debuteerde met Slaap!. Verbeke’s boek en Waarheid van Ørstavik hebben wel wat gemeen. Sfeer en stijl vertonen verwantschap. Ook in Slaap! treffen we een jonge vrouw aan ten tijde van een crisis die als gevolg daarvan tot zelfreflectie wordt gedwongen, tot een herijking van verlangens en verwachtingspatronen. De taal van beide schrijfsters is zuiver en ingetogen. Er is een goed gevoel voor de details in hun alledaagse kleinheid; ongecompliceerde, soms banale gedachten gaan een eigen gang en leggen op een heel eerlijke manier karakters bloot. Dit zijn breekbare jonge vrouwen die je in bescherming zou willen nemen. Alhoewel Verbeke’s protagonist, een aan slapeloosheid lijdende vrouw, bij tijd en wijle zeer krachtig, zelfbewust en initiatiefrijk opereert.

Dat is bij Johanne niet het geval. Dit broze meisje zit gevangen in het onzichtbare web van haar moeder. En daar waar ze uit het gezichtsveld van haar moeder raakt, of noem het, vanuit Johanne’s standpunt, de bescherming, is er altijd nog God. Want Johanne is een modern, maar godvruchtig meisje. Ze geeft zich zonder remmingen over aan de geneugten van seks, maar vraagt na de daad de Heer wel om vergiffenis. Ook in haar onvrijwillige opsluiting, ziet ze de hand van God.  “(…) misschien is het een straf omdat ik in ontucht heb geleefd. God wil mij thuishouden.”

Joanne studeert psychologie. Haar gedachten worden regelmatig met psychologische experimenten uit haar leerboeken verbonden. Op een gegeven moment denkt ze “(…) de moderne psychologie gaat erom jezelf te indoctrineren, via mijn gedachte moet ik mezelf ervan overtuigen dat de wereld beter is dan als ik hem ervaar (…) ik moest denken dat de wind warm was, dan zou ik de kou niet voelen.” Was het maar zo gemakkelijk. Allengs wordt duidelijk dat Johanne bezweringen als deze nodig heeft om de waarheid te kunnen verbloemen. De waarheid is dat haar vrijheid een beperkte is en ze in de realisatie van haar toekomstplannen – een eigen praktijk en een huisje op het erf van haar grootmoeder - afhankelijk is. De manipulaties van haar moeder wil ze niet zien, maar hebben haar in een houdgreep waar geen ontkomen aan is. Op de laatste bladzijde komt moeder eindelijk thuis. En de klemmende slaapkamerdeur? Johanne hoort geen trekken of duwen aan haar deur, maar een sleutel draaien in een slot: “het geluid van metaal knarst in mijn hoofd alsof het slot van binnen zit.”  Inderdaad Johanne, dáár zit het slot.

Waarheid is een knap geschreven roman. Een intiem document dat angstaanjagend duidelijk maakt hoe een harmonieus gezinsverband een machine van indoctrinatie en manipulatie kan zijn waarin de vrijheid van de een de slavernij van de ander betekent. Een beklemmend boek.   

Hanne Ørstavik, Waarheid, vertaald door Marianne Molenaar, De Geus, 155 blz, 18 euro. (Slaap! van Annelies Verbeke verscheen eveneens bij De Geus).

(De Gelderlander, 3 februari 2005)

Hanne Ørstavik

 Waarheid

Fragment

Hanne Ørstavik