In de knel tussen liefde en klasse 

ANTONIO LOBO ANTUNES VOGELVLUCHT

Door GEURT FRANZEN

Rui ziet het niet meer zitten met Marilia. Hij hoopt tijdens een weekend aan zee het geschikte moment te vinden om het haar te vertellen. Maar Rui is geen held. Hij stelt het steeds weer uit totdat Marilia voor hem een verrassing in petto heeft: zíj maakt het uit. In plaats van opgelucht te zijn, raakt Rui in een crisis waaruit maar één fatale uitweg is: een scherp, gekarteld mes.

De wat kleurloze Rui figureert in de kleurrijke roman Vogelvlucht. Een ouder werk (1981) van de Portugees António Lobo Antunes, nu in Nederlandse vertaling verschenen. Een uitstekende vertaling overigens. Harry Lemmens heeft alles uit de kast gehaald om het beeldenrijke proza van de Portugees intact te laten. Lobo Antunes is een taalkunstenaar; vooral zijn beeldspraak is uitzonderlijk, treffend en origineel tegelijk: “Buiten zwol de dag aan als een zwangere buik en de aderen daarvan ontvouwden zich in de gesloten lucht, achter de wolken, tot struiken vol regen.”

De 33-jarige Rui is een zielig figuur. De zoon van een rijke industrieel die destijds het regiem van Salazar steunde, valt nu, na de Anjerrevolutie van 1974, tussen de wal en het schip. Hij studeerde letteren in plaats van economie en valt daarom uit de gratie van zijn vader. Omdat hij zich steeds meer verweesd voelt in de klasse der rijken loopt ook zijn eerste huwelijk, met een meisje uit zijn milieu,op de klippen. Als hij daarna verliefd wordt op Marilia, een ‘boerenmeisje’dat zich opwerkt heeft tot docente aan de universiteit en actief lid is van de communistische partij, raakt hij nog verder verdwaald in niemandsland. Hij mag dan door zijn eigen klasse zijn uitgespuugd, ook de communisten willen niets van hem weten. Hij blijft toch de zoon van een reactionaire grootindustrieel. Vier jaar houdt hij het vol met Marilia. De eerste jaren blijven de grote standsverschillen bedekt onder de warme deken van onvoorwaardelijke liefde. Maar uiteindelijk valt ook deze deken van het bed en wat het ontbloot, is niet meer te bedekken.

Vogelvlucht is geen eenvoudige kost. Die prachtige lyriek houd je wel aan de pagina’s gekluisterd, maar de verhaallijn bevat krommingen die veel concentratie vragen. Rui, een verteller die zijn vertelling tegelijkertijd ondergaat, zweeft drie dagen lang in een soort van trance door zijn eigen verhaal: hij beleeft een verleden (scènes uit zijn eerste huwelijk, kinderjaren) dat geïntegreerd is in het heden, het weekendverblijf in een hotel aan de kust. Letterlijk geïntegreerd en ook in willekeurige volgorde. De lezer moet het doen zonder witregels of andere steuntjes en krijgt de alinea’s van toen en nu achterelkaar geserveerd. Als je eraan gewend bent, zie je echter ook de verbanden en ontdek je hoe knap de roman is geconstrueerd. Vogelvlucht ontpopt zich dan als een roman die veel meer is dan een zwartgallig verslag van een individuele teloorgang. Het is, zoals zo vaak bij Lubes Antunes, een roman over Portugal zelf, over een volk dat decennialang zwalkend voortdreef in de tussentijd waarin moest worden afgerekend met een totalitair regiem, maar ook met de krachten die dat regiem overeind hielden: datzelfde volk.

António Lobo Antunes, Vogelvlucht, vert. Harry Lemmens, Ambo, 256 blz, 22,95

Antonio Lobo Antunes

 Vogelvlucht

Fragment 

Antonio Lobo Antunes