|
Als de dood zich in het dagritme voegt
GYORGY KONRAD GELUK
Door GEURT FRANZEN In Nederland werd een jood door kopgeld-jagers voor zeven en een halve gulden aan de nazis uitgeleverd. In Boedapest werden ze door de Hongaarse fascisten gratis naar de rivier gedreven en met een nekschot gedood. György Konrád laat het in zijn nieuwe boek, Geluk, weer eens haarfijn zien: de Duitse bezetter hoefde maar met zijn vingers te knippen en de lokale bevolking voerde zonder dralen de bloedorders nauwgezet uit. Een ernstig boek, Geluk, met veel dode joden als getuigen. Maar toch met lichtvoetigheid gebracht en zeker niet zwaarmoedig. De Hongaars-joodse schrijver (1933) beschrijft zijn jeugdherinneringen, de eerste twaalf jaar van zijn leven in het dorpje Berettyóújfalu, waar hij als zoon van een welvarend koopman een onbekommerde tijd heeft. De donkere wolken pakken zich pas in 1944 samen boven het dorpje. Tot dan leven joden en christenen verdraagzaam naast elkaar. In dat jaar bezetten de Duitsers Hongarije en wordt het gezin Konrád van elkaar gescheiden. Vader en moeder worden afgevoerd naar een concentratiekamp, Konrád en zijn zusje vluchten naar Boedapest, waar ze bij een tante onderdak vinden. In de straten van de stad zijn de pijlkruisers heer en meester. Hongaren van eenvoudige komaf die heulen met de Duiters en er een satanisch genoegen in scheppen joden van de straat te plukken, dood te schieten en in de Donau te dumpen. Een van de macabere gevallen die Konrád op bijna zakelijke wijze vertelt, is die van de vader en zoon die aan elkaar vastgebonden aan de oever van de rivier worden geëxecuteerd. De zoon wordt slechts geraakt in zijn arm, maar wordt met zijn zwaargewonde vader meegesleurd het water in. Door zich al worstelend van zijn stervende vader te ontdoen, weet hij zich ternauwernood te redden. Pas tegen het eind van het boek valt de dubbelzinnigheid van de titel op. Geluk, dat is in aanvang toch vooral de gemoedstoestand van de jonge György, de zorgeloze jeugd in zijn geboortedorpje, jaren later nog eens herinnerd en verteld. Maar belangrijker is het geluk waardoor hij de ellende overleeft. Een fikse portie geluk. Het scheelde maar een haartje of hij was weggesleurd naar Auschwitz of doodgeschoten door een opgefokte fascist die zijn schuiladres ontdekt. De onderkoelde manier waarop Konrád de verschrikkingen van de jodenvervolging vertelt, is even wennen. Hij beschrijft soms vrolijke geschiedenissen of anekdotes van familieleden, om vervolgens in een koele bijzin te melden dat betrokkene korte tijd later omkwam in een concentratiekamp of zich uit het raam van een flat stortte. Zonder de verschrikkingen uit te buiten en zo te verzanden in één grote weeklacht, heeft Konrád ze beschreven als onlosmakelijk verbonden met het dagritme van een onvoorstelbare periode. De ervaring dat je elk moment gedood kunt worden, schrijft Konrád, en dus het hoofd koel moet houden, dat is een geschenk voor het leven. De dood was niets bijzonders, ( ) vergelijkbaar met de kans om bij het kaarten slechte kaarten te trekken ( ). In de winter van 1944-1945 dacht ik met evenveel nuchterheid aan de dood als aan de mogelijkheid ergens brandhout te bemachtigen. György Konrád, Geluk, Uitgeverij De Bezige Bij175 blz, 19,50 euro. Hongarije na 1945
GYORGY KONRAD ZONSVERDUISTERING
Door GEURT FRANZEN Zonsverduistering is het tweede deel van György Konráds autobiografie. In Geluk deed de Hongaarse Nobelprijswinnaar al met veel mildheid en ironie verslag van zijn oorlogsjeugd, waarin hij en zijn ouders ternauwernood ontsnapten aan de dood. In deel twee bedient Konrád zich van een zo mogelijk nog ironischer stijl. De verwijzingen naar de vele familieleden die wél in de gaskamer hun einde vonden, zijn van een vluchtigheid en vanzelfsprekendheid die pijn doet aan de ogen. Het is even wennen, Konráds van de hak-op-de-tak-schrijverij. Zijn levensverhaal lijkt geen chronologie te kennen. Konrád vluchtte niet voor het communisme, bleef welbewust een dissident binnen het prikkeldraad en daardoor is zijn verslag nú des te indringender. Het gemak waarmee de communisten in Boedapest de martelkamers van de nazistische pijlkruisers na de oorlog overnamen, spreekt boekdelen. Zonsverduistering is een indringende en zeer persoonlijke getuigenis van een schrijver die het lot accepteert en meer waarde hecht aan het hier en nu dan aan de toekomst. György Konrád, Zonsverduistering, De Bezige Bij, vert. Robert Kellermann, 398 blz, 23,50 euro.
|
György Konrád Geluk
György Konrád Zonsverduistering
Fragment
György Konrád
|
