Liefde gered door een liefdesspel

MAREK HLASKO DE UIL IS DE DOCHTER VAN DE BAKKER

Door GEURT FRANZEN

Een vrouw wacht op een teken van haar man. Hij is door de communistische machthebbers in het naoorlogse Polen tot de dood veroordeeld. Zit hij nog in de dodencel, wachtend op de klop van de beul op zijn deur? Of is hij allang geëxecuteerd? Zij weet het niet. Elke dag laat zij zich door een man in haar auto naar de gevangenis rijden en loopt daar eenzaam rondjes om het gebouw. De kinderen uit het stadje bekogelen haar met modder.

De chauffeur leidt niet alleen de radeloze vrouw. Hij leidt ook ons langs de grillige verhaallijn van De uil is de dochter van de bakker. Een roman van een vergeten Poolse schrijver, Marek Hlasko (1934-1969). Het is de schrijver waaraan Arnon Grunberg schatplichtig is waar het zijn pseudoniem Marek van der Jagt betreft. Hij leende diens voornaam, maar als wij De uil is de dochter van de bakker lezen, herkennen wij ook een stijl. Toen Grunberg ooit uitlegde waarom hij er een schrijvend alter ego op nahield, verwees hij naar Hlasko: “Steeds weer, in ieder verhaal, in ieder boek opnieuw, beschrijft Hlasko de ziekte van iemand die zich niet kan losmaken van de rol die hij ooit heeft aangenomen om te overleven.''

Een rol aannemen. Daarin gaat de hoofdpersoon van De uil is de dochter van de bakker heel ver. Zijn rol van chauffeur verglijdt langzaam in die van de ter dood veroordeelde ex-majoor. En dat alles zeer bewust. De vrouw en de chauffeur, Grzegorz, besluiten een rollenspel te spelen waarin Grzegorz de rol van haar man op zich neemt. De gebeurtenissen voorafgaand aan de arrestatie van haar man worden minutieus nagespeeld. Vluchtpogingen, pogingen om onderdak te krijgen bij een pastoor en later bij een voormalige partizaan, en zelfs een weloverwogen, maar op het laatste nippertje afgeblazen zelfmoord, worden herbeleefd. Niet alleen de gebeurtenissen, ook de gevoelens krijgen een herkansing zodat Grzegorz ook in bed beland bij de vrouw van de majoor.

Op de achtergrond van dit verhaal hangt de schaduw van dreiging en repressie. Elk moment kunnen de lange tentakels van het communistische staatsapparaat toeslaan. Het bepaalt de sfeer van De uil is de dochter van de bakker, die nog eens wordt versterkt door vreemde bijfiguren, zoals de excentrieke oom van Grzegorz, een schuinsmarcheerder en uitvreter, en garagehouder Samsonow, een man die het toneelspel dat Grzegorz en de vrouw spelen, lijkt te souffleren.

De uil is de dochter van de bakker oogt opmerkelijk modern en zit vol jongensachtig bravoure. De ironie die we ook bij Grunberg herkennen spat van de pagina’s af: “Na een tijdje deed ze open; in haar openhangende nachtjapon en met haar diep liggende ogen na een slapeloze nacht zag ze er fantastisch uit.” Hlasko lezen is lezen met plezier. Maar de stijl geeft een wel heel lichte toets aan de in zichzelf zwaarmoedige vertelling. Ook het teleurstellende slot – want dat is de positieve wending in dit geval – beïnvloedt het eindoordeel negatief. Uiteindelijk reikt Hlasko’s thema, win aan kracht door een rol te spelen, niet verder dan het liefdesverhaal. De vrouw overleeft een periode van verschrikkelijke onzekerheid door een spel waarin en waardoor haar liefde overeind blijft. Hlasko, als auteur door het Poolse bewind uitgespuugd en verbannen, heeft dat thema vast willen verbreden tot overleven in een dictatuur. Maar daar is hij niet in geslaagd.

Marek Hlasko, De uil is de dochter van de bakker, Uitgeverij Contact, 223 blz, 14,90 euro.

Marek Hlasko

 De uil is de dochter van de bakker

Fragment 

Marek Hlasko