Collecteren voor de zeehondjes en je stad staat in brand

ALEKSANDER HEMON DE PRONEK-FANTASIEEN

Door GEURT FRANZEN

We zijn allemaal een beetje Jozef Pronek. Als we ontworteld zouden zijn als hij, als we net als Jozef op bezoek waren geweest in de VS op het moment dat zijn stad Sarajevo door de Serviërs werd belegerd. Als slagveld Bosnië ons thuisland zou zijn. Jozef Pronek staat symbool voor de ontwortelde. Hij is de Nowhere Man van de Beatles.

Pronek speelde een kleine rol in de verhalenbundel waarmee de Bosnisch-Amerikaanse schrijver Aleksander Hemon (1964) in 1995 debuteerde en keert nu als hoofdpersoon terug in Hemons eerste roman, De Pronek-fantasieën. Je zou dit een documentaire of reconstructie kunnen noemen. Hemon koos voor het meervoudige perspectief. Verschillende lieden vertellen hún Pronek-verhaal. Hoe ze hem mee hebben gemaakt in Sarajevo, vóór de oorlog, toen het nog goed toeven was in de Bosnische stad. “Sarajevo was in de jaren tachtig een verrukkelijke plaats om jong te zijn,”, schrijft Hemon. “De jongens waren knap, de meisjes waren mooi, (…) het plaveisel was zacht als een Perzisch tapijt en de winterspelen gaven iedereen het gevoel dat we het middelpunt van de wereld vormden.”

De beschrijving van Proneks jeugd in Sarajevo levert mooie scènes op. Hoe hij bij grootmoeder in bed ligt op de ochtend dat ze haar laatste adem uitblaast. Hoe hij uit gebrek aan tranen een ui in zijn ogen drukt, “met een meer dan toereikende tranenvloed en enkele uren van volstrekte blindheid als gevolg.” Aandoenlijk zijn de pogingen van Pronek en zijn vriend Mirza om een popband op te richten. De Beatles zijn hun grote idolen. Het gestuntel op de gitaar wordt enkel doorbroken op momenten dat “een kleine verkenningseenheid van puberale hormonen het ongerepte Pronek-gebied binnentrok.”

Later zien we Pronek door de ogen van andere persongaes, maar de meeste indruk maakt de Pronek die als verweesd en onvrijwillig immigrant door de straten van Chicago zwerft. Een verblijf dat hooguit enkele maanden zou duren, wordt er een van  jaren omdat in zijn geboorteland de oorlog uitbreekt. Die oorlog is de waterscheiding in Proneks leven. Wat ervóór plaatsvindt, is roze gekleurd, gehuld in een warme nostalgische deken. En alles daarna is geschilderd in grijze tonen, is eenzaamheid en ontworteling. We zien Pronek collecteren voor Greenpeace, wat even vrolijke als naargeestige scènes oplevert. Dollars ophalen voor de zeehondjes en ondertussen staat ver weg je geliefde stad Sarajevo in brand. Cynischer kan het verblijf van de vluchteling nauwelijks worden beschreven.   

Pronek staat voor de ontwortelde mens. De Nowhere Man in a nowhere land. Hij lijkt op jou en mij, maar bovenal op Aleskander Hemon zelf. Pronek is diens alter ego. Uiteindelijk, als de opgekropte frustratie en onmacht bij Pronek tot ontploffing komen, kan Hemon de ellende niet langer aanzien. De schrijver treedt binnen in zijn fictieve werkelijkheid en reikt Jozef Pronek letterlijk de helpende hand.

Hemon wordt vanwege zijn stijl, maar ook vanwege zijn achtergrond, wel vergeleken met Nabokov en Conrad. De Pronek-fantasieën is geen Lolita of Heart of Darkness. Maar wel een beloftevolle roman, waarin een universeel en belangrijk thema kundig en gepassioneerd wordt behandeld.

Aleksander Hemon, De Pronek-fantasieën, Uitgeverij Meulenhoff, 239 blz, 18,50 euro.

Aleksander Hemon

 De Pronek-fantasieen

Fragment 

Aleksander Hemon